18e-eeuwse

18e-eeuwse ontdekking

Open today Open today

The palace is closed

We are ‘Open, just not as usual’. You are more than welcome in the gardens, stables, restaurants and at the many events!

Monday 08 January 2018 / by Johan de Haan

Op 8 januari 2018 sluit het hoofdgebouw van Paleis Het Loo de deuren. Dan kan worden begonnen met de restauratie en de uitbreiding van het paleis. Aan de uitvoering van de plannen is een intensieve voorbereiding vooraf gegaan waarin door verschillende architecten ontwerpen zijn gemaakt en voorgelegd. Uiteindelijk is gekozen voor het ontwerp van KAAN Architecten. Toepasselijk is dat juist in deze periode een onbekend 18e-eeuws ontwerp is ontdekt voor de Westvleugel van het Paleis.

Bouwen en verbouwen

Voor Paleis Het Loo zijn al eeuwenlang ontwerpen gemaakt, zowel voor het paleis als voor de tuinen.   Sommige ontwerpen zijn uitgevoerd, maar de meeste niet. Dat geldt bijvoorbeeld voor de ontwerpen die rond 1700 in opdracht van Stadhouder Willem III, de bouwheer van Het Loo, werden gemaakt voor aanpassing van de tuinen. De dood van Willem verhinderde de uitvoering.

Ook van Stadhouder Willem IV, zijn opvolger, weten we dat hij rond 1750 met het idee speelde om de tuinen van Het Loo te verfraaien en daarin nieuwe gebouwen te plaatsen. Door de vrij plotselinge dood van de Prins in 1751 bleef het echter ook hier bij een paar mooie tekeningen, gemaakt door hofarchitect Pieter de Swart. De Prins had een bijzondere relatie met zijn architect, die op kosten van de prins een aantal jaren in Parijs had gestudeerd om zich daar de nieuwste architectonische inzichten eigen te maken.

Tekening

Tot voor kort was niet bekend dat Willem IV ook het paleis zelf wilde verbouwen. Een onlangs door de hoofdconservator van Het Loo in het Nationaal Archief ontdekte tekening van meer dan een halve meter lang, gesigneerd door De Swart, levert echter het bewijs. Deze tekening was al in een kleine kring van architectuurhistorici bekend, maar er werd gedacht dat het om een ontwerp voor een kazerne ging, in een onbekende plaats. Niets bleek minder waar.

De tekening toont een ontwerp voor de Westvleugel van Het Loo, waar in de 17e en 18e eeuw de stallen waren ondergebracht. Sinds de opening van Paleis Het Loo als museum tot de sluiting begin januari was dit de vleugel voor de tijdelijke tentoonstellingen en vanaf 2021 is hier het Juniorpaleis – een museum speciaal voor kinderen - te vinden. De Swart bedacht voor deze vleugel een nieuwe voorgevel en een andere indeling. De stallen werden hierbij vervangen door appartementen voor gasten. Deze comfortabele appartementen bestonden voor het merendeel uit een grote zit- /slaapkamer, een kleiner kamertje voor een bediende en een kabinet, een klein, gemakkelijk te verwarmen kamertje waarin de gasten zich even terug konden trekken. In het midden van de vleugel moest een vestibule komen met een elegante trap, die goed op de dwarsdoorsnede te zien is. Rechts van deze dwarsdoorsnede is een andere, ietwat vervaagde doorsnede te zien die verwijst naar de toen (en ook vandaag nog) bestaande situatie van de Westvleugel.

Rijnlandse voet

Volgens de tekening zou de gehele vleugel worden verhoogd. Wat niet zou veranderen, was de gevelindeling het aantal vensteropeningen. Die indeling én de op de tekening weergegeven maatstok leverden het definitieve bewijs dat we met een tekening van de Westvleugel te maken hebben. Op de tekening is de schaalverdeling genoteerd in Rijnlandse voeten. Een Rijnlandse voet is 31,4 centimeter en de schaalstok op de tekening maakt duidelijk dat honderd Rijnlandse voeten op de tekening 18,3 centimeter  is. Omdat de totale lengte van het gebouw op de tekening 42,8 centimeter  is, moet het getekende bouwdeel in werkelijkheid dus afgerond 73,2 meter lang zijn. Dat is vrijwel exact de maat van de Westvleugel, waarvan we dankzij digitale inmeettechnieken weten dat deze 73,3 meter lang is.

Het ligt voor de hand dat de verbouwing van de Westvleugel gevolgd had moeten worden door een verbouwing van de Oostvleugel, zodat de symmetrie van het paleis bewaard zou blijven. Van een verbouwing van beide vleugels kwam het echter niet door het overlijden van Willem IV. In 1752 wordt in een bericht aan Prinses Anna, zijn weduwe, nog gesproken van de mogelijke uitvoering van ‘het nieuw Gebouw’ aan Het Loo. Maar om financiële redenen werd dit  niet gerealiseerd. Pas in de 19e eeuw vonden de eerste grotere verbouwingen van het paleis plaats.

De huidige verbouwings- en uitbreidingsplannen zullen wél worden uitgevoerd. Anders dan in de ontwerpen van De Swart het geval was, verandert het uiterlijk van het paleis daarbij niet. De grootste veranderingen zijn onder de grond: onder het voorplein komt een nieuw entreegebied van waaruit de bezoeker door kan lopen naar het paleis. De doelstelling van het huidige ontwerp is echter gelijk aan de wens die Willem IV had: van Het Loo een plek maken waar je als gast graag verblijft.

Impressie Juniorpaleis in Westvleugel, KAAN Architecten
Ontwerp voor de Westvleugel van Paleis Het Loo door Pieter de Swart, ca. 1750 (Nationaal Archief, Den Haag)
Detail (dwarsdoorsnede) van het ontwerp voor de Westvleugel van Paleis Het Loo door Pieter de Swart, ca. 1750 (Nationaal Archief, Den Haag)
Het Corps-de-Logis en de twee zijvleugels van Paleis Het Loo; links de Westvleugel (foto: Stef Verstraaten)
Stadhouder Willem IV (Johann Valentin Tischbein, 1725-1749) collectie Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau)